De werktuigkunde in de keuken. Uit: De Natuur, Populair Geïllustreerd Maandschrift, gewijd aan de natuurkundige wetenschappen en hare toepassingen. 15 Mei 1885 - 5e jaargang

De werktuigen, die gezamenlijk den naam van keukengereedschap dragen, onderscheiden zich door een zoo groote eenvoudigheid, dat het belachelijk zou wezen, daarvan een beschrijving te willen geven. De eenvoud schijnt hier werkelijk het kenmerk van het ware tet zijn; een vergelijking toch van het gereedschap, dat we tegenwoordig in onze keukens aantreffen met dat van honderden jaren geleden in gebruik, toont, dat moge al de vorm iets gewijzigd zijn, het wezen voor het meerendeel hetzelfde is gebleven.    In hoever de behoudende aard onzer keukenprinsessen daarop van invloed was en haar handigheid de uitvinding van betere werktuigen overbodig maakte, moeten we hier in het midden laten; maar een feit is het, dat de werktuigkundigen zich in de gewone keuken alleen met den kookkachel zonder teleurstelling het hoofd hebben gebroken.    In de groote keukens daarentegen, in hospitalen, gestichten, hotels, restauraties, enz. wordt hun hulp thans meer en meer gewaardeerd en ziet men toestellen verrijzen, die den handenarbeid van tallooze keukenmeisjes en koks vervangende, het keukenwerk zoo snel en zindelijk verrichten, als maar gewenscht mag worden.    Aan een beschrijving van het groote restaurant Marguery te Parijs ontleenen we het volgende omtrent eenige merkwaardige toestellen, die door den ingenieur Eugène Daguin ontworpen, bij het keuken- en kelderwerk aldaar in gebruik zijn.    Deze zijn: 1° een maalmachine; 2° een wrijfmachine; 3° een waschmachine voor de borden; 4° een spoelmachine voor de flesschen; 5° een waschmachine voor de messen; 6° een braadmachine en 7° een machine om de koffie te branden.    Al deze toestellen worden gedreven door twee gastoren, elk van 2 paardekracht, zoo opgesteld, dat een van beide steeds gereed is om te werken. De meeste toestellen worden in beweging gebracht door de tusschenkomst van drijfriemen, eenige andere door middel van een Gramme-machine.

Fig. 1. Machine om beenderen te malen, groenten fijn te maken, enz.

De maalmachine (fig. 1) is naar de plannen van Daguin vervaardigd door de heeren Mignon en Rouart; zij betaat uit twee schijven, die in tegenovergestelden zin draaien en de zelfstandigheden, welke fijn gemaakt moeten worden, verbrijzelen tusschen spiraalvormige getande ruimten, waarin deze stoffen door een draaiende beweging circuleeren, nadat zij door een trechter in stukken naar binnen gevoerd zijn. In de figuur is de machine geopend voorgesteld, om het inwendige samenstl te kunnen toonen; de drijfriem is daarbij weggelaten. Rechts in de figuur ziet men de regelingsschroef, waarmede de malende schijven korter bij elkaar gebracht of verder van eljaar verwijderd kunnen worden, om een meer of minder fijne verdeeling te verkrijgen. Met deze machine kunnen zoowel de harde stoffen, bijv. beenderen of kreeften verbrijzeld worden, als de zachtere, zooals wortels, knollen, snijboonen, enz. fijn gemaakt worden.

Fig. 2 stelt de wrijfmachine voor; deze dient om de purées door een zeef te drijven; zij is in het bijzonder geschikt voor de bereiding van wild-purées en allerlei sausen, en doet dit, zooals licht te begrijpen is, veel voordeeliger, sneller en zindelijker dan het door handenarbeid kan geschieden. De toestel heeft den vorm van een vertikale boormachine, welker as van onderen twee platte, horizontale snel draaiende borstels draagt. Deze borstels wrijven over een zeef, waarin de spijzen zich bevinden, welke reeds een voorloopige maling hebben ondergaan. Zij persen alle daarvoor geschikte deeltjes door de zeef en wrijven tevens de nog niet fijn genoeg zijnde weeke deelen verder fijn. In een of ander vat of onderstaanden schotel wordt de purée opgevangen.    De reinigingsmachines zijn belangrijker wegens de moeilijkheid der oplossing van dit vraagstuk.    De machine voor het schoonmaken der messen bestaat uit een draaienden houten cilinder, in den vorm van een molensteen, aan beide zijden met leer bekleed. Het te reinigen mes wordt erest aan de eene zijde gewreven aan den rechterkant van den cilinder, daarna aan de andere zijde aan den linkerkant van den cilinder. Daarbij is gezorgd, dat het mes geheel vlak wordt geslepen.

Fig. 2. Wrijfmachine om purées en sausen te maken.

Fig. 3. Borden-waschmachine. [Klik op de afbeelding voor een vergroting]

De machine om de borden te wasschen (fig. 3) is vervaardigd door de werktuigkundigen Beatry en Bisson. Deze vernuftig bedachte toestel is samengesteld uit een cirkelvormig bekken, in twee afdeelingen verdeeld, van welke de eene een kuip met kokend en de andere een kuip met stroomend koud water vormt. Hij is voorzien van acht handen of knijpers, die te gelijkertijd werken, zoodat acht borden tegelijk gewasschen worden. De werkman laat het vuile bord met de rechterhand los langs een hellend vlak; in het voorbijgaan wordt het door een der knijpers met drie klauwen gepakt en wel alleen aan zijn rand, zoodat er geen vlakte overblijft, die niet door de borstels gewreven wordt.

Al draaiende komt het bord in het kokend water, het blijft er eenigen tijd in en wordt er in bewogen en geschud om het aanhechtend vet te doen smelten. Vervolgens komt het onder de borstels, die het aan alle zijden flink schuren. Daarna komt het uit het kokend water, druipt een oogenblik af en valt in het steeds ververscht wordend koude water; hier verblijft het weer eenige oogenblik en wordt er goed in bewogen om het behoorlijk schoon te wasschen, en eindelijk vertoont het zich weder aan de linkerhand van den werkman, die het nu maar heeft op te nemen om het in den afdruiprooster te plaatsen, waaruit de afdroger het wegneemt.    Deze machine kenmerkt zich door een eenvoudigen en stevigen bouw, en bevat geen enkel raderwerk, waaraan onervaren lieden zich zouden kwetsen; ze is gemakkelijk schoon te maken; de knijpers kunnen opgelicht worden als het werk is afgeloopen, zoodat dan de kuipen met koud en kokend water voor allerlei ander werk kunnen dienen.    Ieder begrijpt, dat zulk een machine van zeer groot nut moet wezen voor restaurants, bijv. als die van Marguery, waar op feestdagen tot 4000 borden per dag gewasschen moeten worden. Bij het wasschen met de hand worden dikwijls borden gebroken of hoeken uitgestooten en het geschiedt geruimen tijd in hetzelfde water; niets van deze bezwaren bij de zelfwerkende machine.

Even voordeelig als de borden-waschmachine voor de keuken is, moet de machine om de flesschen te wasschen voor den kelder zijn. Deze toestel (fig. 4 en 5) werd vervaardigd door den werktuigkundige A. Rouffet. In fig. 4 ziet men iets van de kleine dynamo-machine, die het stelsel drijft, en verder den toestel in werking om tegelijkertijd vier flesschen die om haar assen gedraaid worden, te reinigen.

Fig. 4. Machine om flesschen te spoelen. [Klik op de afbeelding voor een vergroting]

Fig. 5. Doorsnede van de spoelmachine.

Het noodige water komt uit de waterleiding in de bakken A en B. De eerste levert het water om de flesschen van buiten te spoelen; uit den bak B springt het water met een vrij sterke drukking in de flesch. De flesschen worden met een snelheid van 300 malen in de minuut rondgedraaid; elke flesch blijft ongeveer 36 secunden staan, zoodat de verschillende deelen van den wand 180 maal langs de vaststaande borstels strijken.    Het gebruikte water valt in den bak C en loopt weg door de opening D.    Om een flesch te spoelen, behoeft men haar slechts onderste boven zoo te plaatsen, dat de centrale borstel er binnen indringt; de hals der flesch wordt daartoe in een schroef met drie klemmen gezet, die haar draaiende meevoeren; als de flesch schoon is, heeft men niets anders te doen dan haar weg te nemen.    Op deze wijze worden de flesschen voortdurend met helder water gereinigd, een groot voordeel boven het spoelen uit de hand, waarbij het water allengs den smaak aanneemt van de vloeistoffen, waarmede de flesschen gevuld zijn geweest. En toch wordt er niet meer water gebruikt. Met behulp van een machine, gelijk de hier voorgestelde, waarmede 4 flesshcen tegelijk gespoeld worden, kunnen twee werklieden met een helper 400 flesschen in het uur reinigen. Voordat zij in gebruik was, had Marguery twee man noodig gedurende een groot gedeelte van den dag om de 700 of 800 flesschen, die dagelijks gespoeld moesten worden, schoon te krijgen. Daarbij was het breken weder niet zeldzaam en bleven in weerwil van alle zorgen nog dikwijls loodkorrels in de flesschen achter, tot misnoegen van de gasten. Ook deze bezwaren zijn dus uit den weg geruimd.

De beweegkracht ontvangt de toestel van een kleine dynamo van Gramme van ongeveer 15 kilogrammeter (1/5 paardekracht). De gansche toestel kan zeer gemakkelijk uit elkander genomen worden, en als de borstels versleten zijn, kunnen zij zonder eenige moeielijkheid vervangen worden. De borstels, die de flesschen van binnen reinigen, staan op een eenigszins buigzamen steel van kaoutchouk, die voor het uitwendige der flesschen, drukken staande tegen haar wand aan.    De toestel voor het koffie-branden heeft zijn plaats ergens buiten en wordt met een langen drijfriem in beweging gebracht. Ook de braadoven werkt mechanisch met een wiskunstige regelmatigheid. De koksjongen kan met het horloge in de hand het braden van stukken vleesch of wild volmaakt regelen. Menigeen, die van een huishoudelijk leven houdt, zal de invoering dezer mechanische toebereiding onzer dagelijksche levensmiddelen misschien met leedwezen opmerken, hoezeer ook al die machineriën alleen nog slechts nuttig zijn voor een exploitatie in het groot. Maar de geest des tijds brengt dit alles mede en evenals reeds zoovele kleine industrieën, die vroeger geheel huiselijk door handenarbeid konden gedreven worden, tegenwoordig door den werktuigelijken arbeid in de fabrieken vervangen zijn, ligt het, voor de grootere steden ten minste, in de toekomst, dat ook de keukenmeid een zeldzaamheid zal worden en bijna geen huismoeder meer zich met de keuken zal behoeven in te laten. Een bijdrage dus tot emancipatie van een kant, van welken men dit misschien niet verwacht zou hebben.

H.

webdesign & copyright © 2001-2004 Eveline

↑