De harmonische tol. Uit: De Natuur, Populair Geïllustreerd Maandschrift, gewijd aan de natuurkundige wetenschappen en hare toepassingen. 15 Juni 1885 - 5e jaargang

Zoo er gergens vooruitgang valt op te merken, dan is het aan de voorwerpen, welke de kleinnijverheid voortbrengt om de jeugd te vermaken. Het is voor ouderen zelfs een lust in onze hedendaagsche, ruim voorziene speelgoedwinkels eens een kijkje te nemen. Onder dat zoogenaamde speelgoed treft men mechaniekjes aan, die somtijds zoo vernuftig bedacht zijn, dat de verklaring menigen Jan in verlegenheid zou brengen, als Jantje eens op den inval kwam, daarnaar te vragen.    Men zou kunnen meenen, dat het niet wenschelijk is zulke samengestelde voorwerpen als speelgoed aan kinderen in handen te geven, maar bijna elk speeltuig ook van ouden datum bewijst ons, dat het niet begrijpen van de werking volstrekt geen bezwaar is voor den speler om zijn speelgoed hartstochtelijk te beminnen.    Zoo bijv. de hoogaangeschreven tol: waarom blijft de tol recht op zijn punt staan, zoolang hij snel ronddraait? Waarom helt hij hoe langer hoe meer ter zijde als de beweging minder snel wordt, om eindelijk in rust steeds op zijde te liggen? Waarom kan de drijftol langer in beweging blijven, als hij gezweept wordt? Vanwaar komt het geluid bij den bromtol en is het des te sterker, naarmate zijn beweging sneller is? enz. Alle kwesties, die op later leeftijd misschien den jeugdigen speler belang zullen inboezemen, maar hem thans nog koud laten. Hij is gelukkig en tevreden, als hij maar veel leven en beweging hoort en ziet. En in dit opzicht is de nieuwe, harmonische tol, hoezeer ook meer samengestteld, als een veel verbeterd speelgoed te beschouwen. In plaats van eentonig te brommen, laat hij onderscheidene harmonische geluiden hooren, die uit drie of vier verschillende tonen bestaan, en welke geluiden veranderen, als men op een boven uitstekend staafje drukt, terwijl hij ronddraait.

De harmonische tol.

Om te zien, wat hierbij omgaat, dient men den tol open te breken, hetgeen in de voorgestelde figuur verondersteld is, gedaan te zijn. Men ziet dan, dat hij van binnen twee ruimten bevat, een bovenste en een onderste, welke gescheiden zijn door een schijf A. In deze schijf bevinden zich twaalf tongen gelijk aan die der harmonica, koperen veertjes, welke door luchtbeweging in trilling gebracht, verschillende geluiden voortbrengen. Deze tongen kunnen vier aan vier gecombineerd worden om drie onderscheidene volmaakte accoorden te laten hooren. In de bovenste ruimte bevindt zich een reeks gaten D, door welke de lucht moet binnen treden, die de tongen in trilling brengt. De onderste ruimte bevat evenzoo een rij openingen E, die verder van de as van den tol verwijderd zijn. Een blikken tusschenschot C verdeelt de onderste ruimte in twee helften.

Door het tollen geraakt de lucht daarbinnen in beweging, de middelpunt-vliedingskracht drijft haar door de openingen E sterker naar buiten dan door de openingen D, die zich minder ver van de as verwijderen. De buitenlucht stroomt nu door deze laatste openingen naar binnen om de verdreven lucht in de onderste ruimte te vervangen, maar kan dit niet doen, zonder de tongen in plaat A in beweging te brengen. De tol vormt alzoo een dubbelen blaasbalg met middelpuntvliedingskracht.    Ten einde verschillende accoorden te krijgen, heeft de uitvinder onder de schijf A een kartonnen schijf B geplaatst, waarin vier straalvormige openingen voorkomen, diametraal tegenover elkander. De vier tongen, die boven deze openingen in schijf B gelegen zijn, kunnen wèl trillen, de andere niet. Door de schijf B ten opzichte van de schijf A te verplaatsen, veranderen alzoo de vier tonen, welke telkens het accoord vormen. En deze verplaatsing is gedurende de beweging van den tol mogelijk, doordien de schijf A aan het lichaam van den tol vast verbonden is, terwijl schijf B aan de as van den tol zit, welke as slechts door wrijving met het lichaam van den tol meedraait. Als men dus op den kop van de as drukt, wordt deze in haar draaiende beweging meer tegengehouden dan de tol zelf, die zijn snelheid bijna geheel behoudt; het gevolg daarvan is een verschuiving van de schijf B ten opzichte van het lichaam van den tol en dus ook een verplaatsing van de openingen in de schijf B ten opzichte van de tongen in de schijf A.    Of de harmonische klanken den jeugdigen speler veel zullen interesseeren, betwijfelen we, maar dat hij die geluiden naar willekeur kan veranderen, zal stellig bijzonder in zijn smaak vallen.    Het moet intusschen erkend worden, dat er uit vele instrumenten van dezen of genen grooten naam minder vernuft spreekt dan uit dit eenvoudige speelgoed van een onbekend werktuigkundige. Het is in ons land het eerst bekend geworden korten tijd vóór, maar vooral door de koloniale tentoonstelling te Amsterdam in 1883.

H.

webdesign & copyright © 2001-2004 Eveline

↑